2026: είμαστε οι (ενεργειακές) επιλογές μας

Με φρέσκο ακόμα το μελάνι των συμφωνιών που (δεν) υπογράφηκαν στο Μπελέμ της Βραζιλίας (στην COP 30), ατενίζουμε το 2026. Εν τω μεταξύ τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται όλο και πιο συχνά, πιο έντονα, διαμορφώνοντας μια νέα κανονικότητα. Έχουμε πλέον μια καλύτερη αίσθηση, πιο σαφή κατανόηση του τι μας φέρνει το άμεσο μέλλον. Παρατεταμένοι καύσωνες και ανεξέλεγκτες δασικές πυρκαγιές τα καλοκαίρια, καταστροφικές πλημμύρες και σημαντικά μειωμένη χιονοκάλυψη τον χειμώνα είναι αυτά που ήδη καταγράφονται, αυτά που ήδη ζούμε. Στην προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τις βασικές προκλήσεις στον τομέα της ενέργειας, στην Ελλάδα του 2026, λέω να “το πάρουμε αλλιώς”.

Συχνά αποδίδονται στην Κοινωνία των Πολιτών θεωρητικός λόγος, ιδεαλισμός και απόσταση από την καθημερινότητα. Ας κάνουμε λοιπόν την ανατροπή: ας δούμε την καθημερινότητα αλλιώς, με αριθμούς.

1. Το 56% της ηλεκτρικής ενέργειας που καταναλώνουμε (Ελλάδα, εδώ και τώρα) προέρχεται από ΑΠΕ και υδροηλεκτρικά, πιο ψηλά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (50%). Οι ΑΠΕ μόνες συμβάλλουν με 46–48%. Σήμερα, υπάρχει εγκατεστημένη ισχύς ΑΠΕ 16GW (και άλλα τόσα σε αναμονή για εγκατάσταση).

2. Η συμβολή των ΑΠΕ μειώνει σημαντικά την τελική τιμή κιλοβατώρας, η οποία δυστυχώς αυξάνεται λόγω του ακριβού αερίου.

3. Σημαντικό μέρος καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας απορρίπτεται (περίπου 1.700 GWh το 2025, έναντι 700 το 2024), καθώς η παραγωγή δεν συμπίπτει με τη ζήτηση και απουσιάζουν απαραίτητα συστήματα (αποθήκευση, έξυπνα δίκτυα, demand side management).

4. Οι υπάρχουσες υποδομές αερίου, στην Ελλάδα, λειτουργούν περίπου στο 50% της ικανότητάς τους (capacity). Με απλά λόγια, ήδη σήμερα είναι εν πολλοίς αχρείαστες. Πόσο μάλλον αύριο.

5. Το διοξείδιο του άνθρακα είναι “απέθαντο”. Η λογική “εκπέμπω τώρα, μειώνω αργότερα” απλώς δεν έχει νόημα.

6. Περί ανεξαρτησίας από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα 1: Από την πρώτη μέρα του εμπάργκο στο ρωσικό πετρέλαιο, Έλληνες πλοιοκτήτες πραγματοποιούν καθημερινά εν πλω μεταφορά πετρελαίου ρωσικής προέλευσης σε άλλα πλοία, ώστε να είναι αδύνατη πλέον η ταυτοποίηση. Η δραστηριότητα λαμβάνει χώρα στα διεθνή του Λακωνικού Κόλπου και έχει απασχολήσει την ΕΕ, καθώς απειλεί τη σχετική ευρωπαϊκή πολιτική δέσμευση, χωρίς όμως να απασχολήσει την ελληνική επικαιρότητα και τον πολιτικό διάλογο. Οι ίδιοι εφοπλιστές, στα πολλά κανάλια τους, κατακεραυνώνουν τον αυταρχικό Πούτιν και χύνουν δάκρυα για την Ουκρανία.

    

7. Περί ανεξαρτησίας από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα 2: Η Ουγγαρία συνεχίζει να τροφοδοτείται αποκλειστικά με ρωσικό αέριο. Αυτό δεν φαίνεται να ταράζει τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις ή να επισείει τη μήνη των ΗΠΑ.

8. Περί ανεξαρτησίας από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα 3: Δεδομένης της ιδιαίτερης συνθήκης που έχει διαμορφωθεί στην ΕΕ μετά την απόφαση για απεξάρτηση από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα, και ιδιαίτερα στην ίδια την Ουκρανία που υφίσταται άμεσα τις επιπτώσεις της ρωσικής εισβολής, είναι προφανή τα εξής:
   Α) Αυτά ΔΕΝ πρέπει να αντικατασταθούν από αμερικανικά ορυκτά καύσιμα,
   Β) Η προσωρινή παροχή πρέπει να συνοδεύεται από σχέδιο, δεσμεύσεις και χρονοδιαγράμματα για πλήρη απεξάρτηση από ορυκτά καύσιμα (ανεξαρτήτως προέλευσης) κατά τις επιταγές της επιστήμης (ήτοι πριν το 2050).

9. Το ευρωπαϊκό λαϊκό κόμμα επέλεξε να συμμαχήσει με την άκρα δεξιά, αποφάσισε να δώσει πολιτική αναγνώριση στην ακροδεξιά, σε μια προσπάθεια να “ελαφρύνει” μέτρα μείωσης εκπομπών αερίων από τη βαριά βιομηχανία. Πάντα στο όνομα της ανταγωνιστικότητας. Πάντα στο όνομα της πάταξης της περιττής γραφειοκρατίας.

10. Έλληνες εφοπλιστές, από κοινού με την κυβέρνηση Τραμπ, πρωτοστάτησαν στην προσπάθεια να μην επιβληθεί τέλος εκπομπών στα εμπορικά πλοία. Πάντα στο όνομα της ανταγωνιστικότητας. Μαζί με Κύπρο, Μάλτα και απέναντι σε όλη την υπόλοιπη ΕΕ.

11. Στον κατάλογο (ranking) επενδύσεων στην πράσινη μετάβαση στην ευρωπαϊκή βιομηχανία, η Ελλάδα είναι τελευταία. Όχι επειδή δεν γίνεται, αλλά επειδή επιλέγει να μη θέλει.

12. Το υπολογισμένο πραγματικό κόστος των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής στην ΕΕ (δεδομένα καλοκαιριού 2025) ξεπέρασε τα 43 δισ. ευρώ. Οι ξηρασίες ήταν οι πιο καταστροφικές, προκαλώντας ζημιές ύψους 29,4 δισ. ευρώ στην ΕΕ, ενώ οι καύσωνες και οι πλημμύρες απέφεραν ζημίες 6,8 δισ. ευρώ και 6,5 δισ. ευρώ, αντίστοιχα. Χρονιά ρεκόρ ήταν το 2023 με κατά μ.ό. 66,4 ευρώ κόστος ανά άτομο. Μέχρι το 2029 το αντίστοιχο κόστος αναμένεται να ξεπεράσει τα 125 δισ. Ετησίως.

13. Σε τοπικό επίπεδο οι καταστροφές από ακραία φαινόμενα συχνά είναι ανυπολόγιστες και η ανάκαμψη εξαιρετικά αργή. Π.χ. σε περιοχές της Θεσσαλίας οι κάτοικοι δεν έχουν ακόμη επιστρέψει και ίσως αυτό να μη συμβεί ποτέ.

14. Καύσωνες, ενεργειακή φτώχεια, δεδομένα, συνέπειες οικονομικές και υγεία: αύξηση καρδιαγγειακών νοσημάτων και θάνατοι από αυτά, κακές συνθήκες διαβίωσης εντός των κατοικιών.
    Σχετικό (αν και όχι μόνο εξαιτίας φτώχειας): η κλιματική κρίση οδήγησε σε 808 επιπλέον θανάτους στην Ελλάδα. Από αυτούς, οι 630 ήταν στην Αθήνα (φετινή καλοκαιρινή αναφορά Lancet, Σεπτεμβρίου 2025).

15. Ενεργειακές αναβαθμίσεις – ανακαινίσεις (Εξοικονομώ κ.λπ.): ο συνολικός ρυθμός ανακαινίσεων παραμένει πολύ χαμηλός, μόλις 1–2% του κτιριακού αποθέματος τον χρόνο. Ακόμα πιο ανησυχητικό είναι ότι οι περισσότερες παρεμβάσεις εξακολουθούν να είναι “ρηχές”. Εκτιμάται ότι μόλις 1,1% των ετήσιων ανακαινίσεων είναι μεσαίου βάθους και μόλις 0,2% ριζικές. Σε επίπεδο ΕΕ, η Eurostat καταγράφει ότι μόνο το 11,9% των πολιτών στην Ελλάδα δήλωσε κάποια βελτίωση ενεργειακής αποδοτικότητας στο σπίτι την τελευταία πενταετία, το χαμηλότερο ποσοστό σχεδόν σε όλη την Ευρώπη. Η επένδυση σε ολοκληρωμένες αναβαθμίσεις κατοικιών θα είχε πολλαπλά οικονομικά οφέλη, με σημαντική τόνωση των τοπικών οικονομιών για τις απαιτούμενες εργασίες και τελικά περισσότερο διαθέσιμο εισόδημα λόγω εξοικονόμησης και χαμηλότερη ρύπανση σε εθνικό επίπεδο.

Τα παραπάνω αφορούν σχεδόν αποκλειστικά τον χώρο της ενέργειας και δεν άπτονται άλλων πολύ σημαντικών τομέων που συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή, όπως οι μεταφορές, ο αγροδιατροφικός τομέας κ.ο.κ.

Και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, ξυπνάμε μια ωραία πρωινή εν μέσω κυβερνητικών διθυράμβων για νέες γεωτρήσεις (και πάλι από ξένες εταιρείες και με ασαφή οικονομικά οφέλη για την κοινωνία) και μονάδες αποθήκευσης / μεταφοράς υγροποιημένου αμερικανικού αερίου σε αγορές του Βορρά σε αντικατάσταση του ρωσικού αερίου. Παράλληλα, παρακολουθούμε την αντιπολίτευση να διαγκωνίζεται για το δικό της ρόλο στις συμφωνίες. Και όλα αυτά εν μέσω Πράσινης Συμφωνίας, Πράσινης Μετάβασης και ακραίων καιρικών φαινομένων.

Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής μας φέρνει μπροστά στην ανάγκη για ένα φιλόδοξο και ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα για την πλήρη απεξάρτηση από όλα τα ορυκτά καύσιμα (ντόπια και εισαγόμενα). Χωρίς #ναιμεναλλά. Η ανάγκη κοινωνικής συνοχής, η ανάγκη ενδυνάμωσης της δημοκρατίας, θέλει αύξηση της συμμετοχής του πολίτη, κατανόηση από τον πολίτη για την ανάγκη αλλαγών αλλά και διανομή / διασπορά των οφελών από την απαραίτητη μετάβαση. Αυτή θα χρειαστεί να αλλάξουν πολλά, να σπάσουν κάποια αυγά. Αυτό θα χρειαστεί ΣΥΜΜΑΧΙΕΣ και συνεργασίες.

Όσοι ορέγονται αέριο, αγωγούς, hub μέχρι να σβήσει ο ήλιος, ας ακολουθήσουν τον δρόμο τους. Να το κάνουν όμως χωρίς σκανδαλώδεις διευκολύνσεις και θηριώδεις επιδοτήσεις. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη και τις συνέπειες των επιλογών τους σε ολόκληρη την κοινωνία, η οποία θα δεσμευτεί σε ένα ακριβό εισαγόμενο ορυκτό καύσιμο για τα επόμενα 30 χρόνια (άρα ξεχάστε κάθε πιθανότητα αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής).

Οι υπόλοιποι, οφείλουμε να ξεπεράσουμε τις διαφορές μας και να σηκώσουμε τα μανίκια. Να συμφωνήσουμε σε μια σειρά από απαραίτητες παρεμβάσεις που θα μας βγάλουν από το άρμα των ορυκτών καυσίμων, ρωσικών και αμερικανικών. Αυτά που μας ενώνουν ΔΕΝ μπορεί να είναι είτε η καταστροφή του κλίματος είτε η επιβράβευση των επιχειρηματικών σχεδίων Τραμπ. Ναι, η Ελλάδα μπορεί να ηγηθεί στην προσπάθεια αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Αποκλειστικά για ωφελιμιστικούς λόγους: επειδή η χώρα μας αποτελεί παγκόσμιο hot spot της κλιματικής αλλαγής, επειδή η κλιματική αλλαγή “χτυπάει” την Ελλάδα πιο δυνατά, πιο συχνά και με μεγαλύτερες συνέπειες από τον υπόλοιπο πλανήτη.

Οι απαραίτητες λύσεις που (θα έπρεπε να) μας ενώνουν:

Πλήρης και δίκαιη απανθρακοποίηση. Οριζόντιες πολιτικές. Συνεκτικά χρονοδιαγράμματα.

Εξοικονόμηση, δίκτυα, αποθήκευση, εκδημοκρατισμός, αποκέντρωση.

Βιοποικιλότητα χωρίς εκπτώσεις και λαϊκισμούς. Υγιή οικοσυστήματα (χερσαία και θαλάσσια) για μείωση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, για ευκολότερη προσαρμογή στα νέα κλιματικά δεδομένα, για νέα αναπτυξιακή πολιτική υπαίθρου.

Αποκέντρωση οικονομικών δραστηριοτήτων για αναστροφή της αστυφιλίας (π.χ. με την ανάπτυξη υποδομών, κίνητρα προς επιχειρήσεις να κάνουν μονάδες στην περιφέρεια).

Διατροφή – αγροδιατροφικός τομέας. Διατροφική πολιτική με επίκεντρο τη Μεσογειακή διατροφή. Αγροτική πολιτική με επίκεντρο τις διατροφικές ανάγκες (επάρκεια – αυτάρκεια).

Επανασχεδιασμός των πόλεων. Με τους πολίτες για τους πολίτες. Πράσινο, ανοικτοί δημόσιοι χώροι (όχι κάθε πλατεία κατειλημμένη από τραπεζοκαθίσματα) και μαζικές, ουσιαστικές ενεργειακές αναβαθμίσεις. Ιδιαίτερη έμφαση στις ΜΜΕ που μέχρι στιγμής μένουν εκτός του τρένου της μετάβασης. Ποδηλατόδρομοι παντού για ασφαλή και γρήγορη καθημερινή μετακίνηση.

Επανασχεδιασμός των μεταφορών με έμφαση στα μέσα συλλογικής μεταφοράς, σε σύγχρονα, ασφαλή μέσα σταθερής τροχιάς. Όχι στην “ελευθερία” των νέων δρόμων και του ΙΧ (ακόμη και του ηλεκτρικού). Επέκταση σιδηροδρομικού δικτύου σε ολόκληρη την ηπειρωτική χώρα με σύγχρονα πρότυπα (αρχικά να συνδέονται μεγάλες πόλεις, λιμάνια, αεροδρόμια).

Βιώσιμος τουρισμός που να λειτουργεί στα όρια του τοπικού περιβάλλοντος (ενέργεια, νερό, μεταφορές κ.λπ.). Όχι άλλη επέκταση τουριστικού τομέα και μεγάλες μονάδες. Στροφή σε βιώσιμα τουριστικά μοντέλα για τις υπάρχουσες επιχειρήσεις (λιγότερες κλίνες, περισσότερες δραστηριότητες και σύνδεση με τοπική παραγωγική οικονομία για προμήθειες).

Καλό 2026 να έχουμε. Πράσινο, δίκαιο και ειρηνικό!

_______

Ο Νίκος Χαραλαμπίδης είναι Γενικός Διευθυντής του Ελληνικού Γραφείου της Greenpeace.

Το άρθρο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress για τις εμπειρίες του 2025, τις προκλήσεις και τις προσδοκίες για το 2026.